İstanbulda baş tutmuş danışıqlar, prinsipcə, yalnız Ukrayna məsələsinin həlli ilə deyil, eyni zamanda Rusiya və ABŞ arasında mümkün əməkdaşlıqla da bağlı deyil. Tərəflərin diplomatik əlaqələri tam şəkildə bərpa etmə məsələsini müzakirə etməsi gözlənilirdi.
Məlumdur ki, Rusiya tərəfindən Ukraynaya qarşı müharibənin başlanmasından sonra Moskva və Vaşinqton diplomatik əlaqələrin səviyyəsini və intensivliyini kəskin şəkildə azaldıb. Rəsmi olaraq səfirlərin geri çağırılması və ya diplomatik nümayəndəliklərin bağlanması elan edilməsə də, fakt budur ki, hazırda ABŞ-nin Moskva şəhərində, Rusiyanın isə Vaşinqtonda səfiri yoxdur.
Məlumatlara görə, Rusiya aylar əvvəl Vaşinqtona yeni səfirin namizədliyini təqdim edib, lakin ABŞ bu namizədliyi təsdiq etməyib. ABŞ-ın demokratik administrasiyası Rusiya əleyhinə sanksiyalar çərçivəsində Rusiyanın mülkiyyətində olan bir neçə obyektə qarşı həbs qərarı qəbul edib.
İstanbulda tərəflər diplomatik əlaqələrin bərpası ilə bağlı məsələləri müzakirə ediblər. Danışıqlara Türkiyə tərəfindən heç bir nümayəndə qatılmayıb. Təsadüfi deyil ki, “Anadolu”nun məlumatına görə, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndə heyəti yerli vaxtla 09:50-də ABŞ-ın baş konsulluğunun yerləşdiyi binaya gəlib. Hüquqi baxımdan bu, danışıqların Türkiyə deyil, ABŞ-ın ərazisində baş verdiyini göstərir.
Buna baxmayaraq, dolayı yolla olsa da, Ankara faktiki olaraq Rusiya ilə ABŞ arasında başlayan dialoq prosesinə özünü “yerləşdirməyi” bacardı. Təbii ki, Ankara, belə demək mümkündürsə, fəxri açılış platforması ola bilmədi, Ər-Riyad belə bir platforma seçildi, amma, görünür, Türkiyə ikinci görüşün keçiriləcəyi məkana çevrilə bildi. Lakin burada bir faktı qeyd etmək yerinə düşər ki, bu, Lavrovun səfərindən sonra baş verir.
Türkiyə prezidenti səviyyəsində Səudiyyə Ərəbistanında Rusiya-Amerika danışıqlarının təşkil olunmasından narazılıq bildirilib və qeyd olunub ki, Ukrayna məsələsinin həlli üçün danışıqlar platformasını ilk təqdim edən məhz Türkiyədir. 2022-ci ilin aprelində İstanbulda baş tutmuş Rusiya-Ukrayna danışıqları ilə bağlı bu məsələyə Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan da toxunub və tərəflərin ehtiyac duyarsa, Qara dənizdə sərbəst gəmiçilik məsələsində dəstək verməyə hazır olduğunu bildirib.
Belə məlumatlar dərc edilirdi ki, Rusiya-ABŞ danışıqlarının açılması üçün platformanın seçilməsi məsələsində Rusiya ərəb ölkələri versiyasının müdafiəçisi və təbliğatçısı olub. Bu, bəlkə də artıq iki ilə yaxındır ki, Rusiya-Türkiyə münasibətlərində nəzərə çarpan müəyyən soyuqluqdan irəli gəlir.
Bu, təbii olaraq spesifik soyuqluqdur, yəni hələ də təmaslar var, lakin bunların mexanizmi açıq-aşkar dəyişib, bunu Rusiya prezidenti Vladimir Putinin çoxdan gözlənilən Türkiyə səfərini hələ də həyata keçirməməsi açıq şəkildə təsdiq edir. Ancaq yaxın gələcəkdə bu halın da konkretləşə biləcəyi istisna edilmir. Bu, Rusiyanın yeni vəziyyətdə necə davranmasından, etimadı tam bərpa edib-etməməsindən asılı ola bilər. Ankaranın bu məsələdə müəyyən irəliləyişə nail olmasını ABŞ-Rusiya danışıqlarının ikinci raundunu İstanbulda keçirmək qərarı sübut edir.
Beləliklə, İstanbulda Rusiya-ABŞ danışıqlarının keçirilməsi, ABŞ-nin baş konsulluğunun yerləşdiyi yerdə baş verməsinə baxmayaraq, Türkiyə üçün əhəmiyyətlidir. İstisna edilmir ki, İstanbul tərəflər tam və tamamilə diplomatik əlaqələr rejiminə dönənə qədər Rusiya-ABŞ toplantı yeri olaraq qala bilər.
Lakin konkret bu mərhələdə Türkiyə Rusiya-ABŞ danışıqlarında iştirak etmir, arbitraj etməklə məşğul olmur. Ümumiyyətlə, Rusiya ABŞ ilə “müqavilənin hazırlanmasına” üçüncü tərəfin, hətta Avropa İttifaqı olarsa belə, cəlb edilməsinə qarşıdır. Bu kontekstdə Türkiyə mətbuatı bildirir ki, İtaliyanın müdafiə sənayesi üzrə aparıcı şirkətlərindən biri olan “Leonardo” və “Baykar” arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb.
Məlumatlara görə, bu, İtaliyada yeni nəsil PUA-ların birgə istehsalına başlamaqla bağlıdır. Avropa ölkələrindən fərqli olaraq, Türkiyə son illərdə hərbi xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və öz müdafiə sənayesini inkişaf etdirib. Avropa İttifaqı bu reallığı gözardı edə bilməz. Öz növbəsində, Türkiyə, şübhəsiz, Avropanın təhlükəsizliyinin zəmanət verənlərindən biridir. Türkiyənin Ukraynada sülhməramlı missiyada iştirak etməsi də istisna olunmur. Bu cür istəyi, ən azından, Ukrayna prezidenti Zelenski də dilə gətirib.
Asif Cəfərov
Ordu.az
